"We proberen niemand over te halen"

In Duitsland en daarbuiten timmert de Purpose Foundation aan de weg met ‘steward ownership’: ‘onverkoopbare’ bedrijven die worden geleid door ondernemers met een missie. De Purpose Foundation doet onderzoek en verbreidt het idee hierachter; begeleidt start-ups of bestaande ondernemingen naar een nieuwe eigendomsstructuur en investeert in ‘onverkoopbare’ bedrijven.
Arjen Nijeboer interviewde Achim Hensen van de Purpose Foundation

Wanneer is de Purpose Foundation opgericht en wat is het doel ervan? Werken jullie internationaal?

“We zijn Purpose in 2015 gestart met een eenvoudig doel: bedrijven in staat stellen om op lange termijn missiegedreven en onafhankelijk te blijven met steward ownership. Onze drijfveer was om een structurele oplossing te vinden die missiegedreven bedrijven in staat stelt om al hun energie in hun missie te steken en die hen ook beschermt tegen bijvoorbeeld overnames. Wij geloven dat ondernemerschap een waardevolle bijdrage kan leveren aan de maatschappij. Tegelijkertijd moeten we ervoor zorgen dat de economie in dienst staat van mens en planeet en niet andersom. Eigendom kan daarbij een krachtige hefboom zijn. Vandaag de dag zijn we internationaal actief met een focus in Duitsland, de Verenigde Staten en Latijns-Amerika en ook in Nederland is er de afgelopen periode veel gebeurd.“

Hoe verschilt steward ownership van de gangbare eigendomsstructuren?

“Steward owned bedrijven zijn gebaseerd op twee principes. Deze zorgen ervoor dat het doel op de eerste plaats komt en garanderen onafhankelijkheid en bescherming van de missie op de lange termijn. Ten eerste: winst dient het doel. De rijkdom die wordt gegenereerd door deze bedrijven kan niet worden geprivatiseerd. In plaats daarvan dient de winst de missie van het bedrijf, en wordt deze geherinvesteerd in het bedrijf of in belanghebbenden, of geschonken aan maatschappelijke doelen. Ten tweede: zelfbestuur. De controle over het bedrijf blijft bij de mensen die direct verbonden zijn met de activiteiten en de missie. Het bedrijf kan niet meer gekocht of verkocht worden. Steward owned bedrijven geven een juridisch bindende belofte aan alle belanghebbenden: wij werken voor een doel, niet voor de winstmaximalisatie van iemands privé-broekzak.”

Op welke manieren realiseren jullie het doel van steward ownership?

“Wij bieden bedrijven een eenvoudige manier om steward ownership in te voeren. Voorheen was het vrij complex en duur om over te stappen op steward ownership, maar wij hebben nu een wettelijke 'plug-in' waarmee ook kleine en middelgrote bedrijven kunnen overstappen. Maar dat is slechts een deel van ons werk. Daarvoor moesten we eerst steward ownership promoten als een levensvatbaar alternatief en moesten we veel onderzoek doen naar eigendomsstructuren. Al dit ideële werk doen we nog steeds met onze non-profit afdeling. Last but not least investeren we in steward owned bedrijven. In totaal dus drie manieren: onderzoek en voorlichting, ondersteuning van bedrijven en investeringen.”

Hoe ben je op dit onderwerp gekomen en wat is je persoonlijke motivatie om je voor dit doel in te zetten?

“Ik heb een achtergrond in organisatieontwikkeling en bedrijfspsychologie. Tegenwoordig zou je dit vakgebied het Nieuwe Werken noemen. Het opnieuw bekijken van organisaties, bedrijven en de economie heeft naar mijn mening enorme mogelijkheden om het potentieel van menselijke samenwerking te verhogen. Om dat te doen zijn er geschikte eigendomsstructuren nodig voor bedrijven die zich definiëren als een groep mensen die werken voor een doel, niet als een verhandelbaar goed. Dit kan het ware potentieel van het bedrijf ontsluiten. We moeten weg van extrinsieke druk en motivatie naar de krachtigste drijfveer: intrinsieke motivatie en samenwerking. Het doet me veel plezier om samen te werken met bedrijven en ondernemers rond dit thema.”

Hoe kom je aan het kapitaal dat nodig is om bedrijfseigendom van de markt te halen?

“Er zijn veel investeerders die goede ideeën hebben en goede bedrijven willen steunen. Het is helemaal okee als die investeerders een eerlijk en voor risico gecorrigeerd rendement krijgen. Met steward ownership kunnen ze er zeker van zijn dat hun geld een impact heeft en de stewards van een bedrijf in staat stelt om de missie zo goed mogelijk te dienen, terwijl ze een eerlijk rendement krijgen. Investeerders spelen een belangrijke rol in het ondersteunen van ondernemers doordat zij het benodigde kapitaal verschaffen voor bedrijven die de maatschappij dienen met producten en diensten die we nodig hebben. Er zijn veel investeerders die de verantwoordelijkheid, het belang en de voordelen begrijpen van een herbeziening van eigendom en de manier waarop bedrijven worden gefinancierd. Dat zijn de investeerders met wie wij werken.”

Hoe voorkomt u dat bedrijven met steward ownership in de toekomst de klok terugdraaien?

“Dat is een goede vraag: een centraal onderdeel van steward ownership is de onomkeerbaarheid ervan. Er zijn verschillende manieren om dit te garanderen. In ons geval gaat dit via een veto-aandeel dat de Purpose Foundation heeft in steward owned bedrijven. De enige functie hiervan is het onmogelijk te maken dat het bedrijf ooit kan worden verkocht. Wij noemen dit het ‘gouden aandeel’-model. Er zijn echter vele andere manieren om dit te realieren. Maar de kern is dat de principes van steward ownership niet veranderd kunnen worden terwijl voor het overige ondernemers de volledige vrijheid van ondernemerschap houden. Het bedrijf, het zakelijke model en de missie kunnen veranderen terwijl de kernprincipes hetzelfde blijven.”

Hoe financieren jullie je activiteiten?

“Elk van onze drie sectoren functioneert anders. Uiteraard is het doel van onze investerings- en ondersteuningsactiviteiten om financieel zelfvoorzienend te zijn. Met ons non-profitwerk is het anders: we willen onze kennis niet vercommercialiseren en geloven daarom in het idee van open source. Daarom hebben we donaties nodig van mensen en organisaties die in het idee geloven en partners willen zijn op de weg naar een economie die ten dienste staat van mens en planeet.”

Waar zien jullie kansen om uw doel te realiseren en wat zijn de obstakels?

“De afgelopen tijd zijn we getuige geweest van een paradigmaverschuiving in het publieke debat over de economie. Maximalisatie van aandeelhouderswaarde en de 'Wolf of Wall Street' is nu een idee uit het verleden. Het nastreven van een maatschappelijk doel wordt het nieuwe normaal. Dit schept zowel kansen als uitdagingen: steeds meer bedrijven beginnen na te denken over hun eigenlijke maatschappelijke doel. Maar er is ook een gevaar van ‘purpose washing’ als je gewoon de branding verandert zonder het DNA van het bedrijf in gesprek te brengen. Daarom zeggen wij: als je het echt serieus meent, kun je niet over je maatschappelijke missie praten zonder naar je eigendomsstructuur te kijken.”

Is het moeilijk om bedrijfseigenaren te bewegen het eigendom van hun bedrijf op te geven? Wat is hun belangrijkste motivatie om dit te doen?

“Dit is heel belangrijk voor ons: wij proberen niemand over te halen. Wij geloven echt dat elk bedrijf de eigendomsstructuur moet vinden die het best past. Natuurlijk denken wij dat voor missiegedreven bedrijven steward ownership een aantrekkelijk model is en wij adviseren hen graag. In feite krijgen we meer verzoeken van ondernemers dan we met onze beperkte capaciteit aan kunnen, dus er lijkt echt vraag te zijn naar alternatieve eigendomsstructuren. Er zijn natuurlijk verschillende motivaties, maar centraal voor veel ondernemers staat dat zij het doel en de missie van de onderneming willen beschermen. Meer mensen dan je zou denken zijn meer geïnteresseerd in het doel dan in winst. Het is echter heel belangrijk dat zij hun eigenaarschap niet opgeven. Ze zijn nog steeds, en je zou zelfs kunnen zeggen nu nog meer, de volledige eigenaars van het bedrijf - niet in termen van persoonlijk vermogensbezit, maar in termen van rentmeesters met volledige ondernemersvrijheid en verantwoordelijkheid voor het idee en de missie van het bedrijf.”

Hoeveel bedrijven hebben jullie al van de markt kunnen halen en met hoeveel zijn jullie nog bezig?

“Tot nu toe hebben we met zo'n 100 bedrijven gewerkt om ‘van zichzelf’ te worden. Ze gebruiken niet allemaal het gouden aandeel-model, maar vinden hun eigen manier om steward ownership in te voeren.  Om er een paar te noemen: de Duitse startups Ecosia, een groene zoekmachine die bomen plant en Einhorn, een pionier op het gebied van het nieuwe werken, of Waschbär en Organically Grown Company uit de fair trade en biologische sector. Op dit moment zijn er steeds meer bedrijven in transitie. Van start ups in de beginfase tot familiebedrijven in de derde generatie.”

Hoe presteren steward-owned bedrijven versus reguliere bedrijven? Zijn ze even succesvol?

“Verrassend genoeg, of juist niet, blijkt uit onderzoek dat steward-owned bedrijven beter presteren dan reguliere bedrijven, zelfs naar de gangbare maatstaven van economisch succes. Ze hebben een langere overlevingskans en zijn veerkrachtiger. Omdat ze meer zijn gericht op de lange termijn, is er meer innovatie mogelijk en zijn hun werknemers tevredener en productiever. Dit alles zal in de toekomst nog belangrijker worden, in een situatie met zeer beweeglijke markten die veerkracht vereisen en getalenteerde medewerkers die op zoek zijn naar meer dan alleen een goed salaris.”

Hoe zie je de toekomst van steward ownership?

“Ik denk dat het vanwege de tijdgeest en de huidige ontwikkelingen steeds relevanter zal worden om te bouwen aan de kernwaarden van een sociale markteconomie en echt ondernemerschap dat ten dienste staat van mens en maatschappij. Want dat is precies het doel van de economie. Om het met de woorden van professor Colin Mayer van de Universiteit van Oxford te zeggen: wij moeten onze opvatting van wat ondernemen is herzien. Het gaat om de welvaart van de velen en niet van de enkelen, en voor de welvaart van zowel de toekomst als het heden. De eigendomsstructuur van bedrijven, hun DNA, zal daarbij een grote rol spelen.”

Oorspronkelijk gepubliceerd in Driegonaal, jrg.37, nr.3 (februari 2021)