Wat gebeurde er met... de idealen van de Franse Revolutie?

Toen in 1789 de Franse Revolutie uitbrak gingen de idealen van deze revolutie, vrijheid, gelijkheid en broederschap, als een lopend vuurtje door Europa en zelfs daarbuiten. Ze boden hoop aan degenen die in armzalige omstandigheden voor hun bestaan ploeterden. En riepen angst op bij menigeen die het, op grond van rang, stand of bezit, prima voor elkaar leek te hebben.

Vrijheid, gelijkheid en broederschap klonken als machtige, nieuwe idealen voor het eerst in de geschiedenis en brachten een grootse belofte met zich mee.

Maar de Franse Revolutie ontaardde in een bewind van terreur en angst. En vrijheid, gelijkheid en broederschap… - wat gebeurde er eigenlijk met die idealen in de afgelopen eeuwen?

Verschillende politieke stromen ontfermden zich over deze idealen. Liberale kringen koesteren de vrijheid, maar dat betekent in de praktijk meestal de ‘vrijheid’ van de vrije markt, waarin het streven naar eigenbelang in zo groot mogelijke vrijheid moet kunnen worden uitgeoefend. Libertaire kringen eisen absolute individuele vrijheid, waarin ieder voor zich en niemand voor de zwakkere zorgt. Communistisch en socialistisch geïnspireerde kringen streefden naar broederschap en gelijkheid, maar brachten vooral economische ontwrichting, ideologische onderdrukking en schijngelijkheid.

Er zijn niet veel idealen die zó misbruikt zijn als de idealen van de Franse Revolutie. En toch, in momenten van bezinning: wie kan oprecht zeggen dat deze idealen hem koud en onverschillig laten?

Als we terugblikken op de lotgevallen van deze idealen, kunnen we vooral zien dat de mensheid grote moeite heeft gehad ze te begrijpen. Alsof ze zó fel straalden in een beloftevol licht dat ze niet met het verstand begrepen en opgenomen konden worden.

“Vrijheid, gelijkheid en broederschap: prachtig! Maar kunnen mensen én vrij én gelijk zijn, en waar blijft dan de broederschap?”

Ergens in de 20^e eeuw is dat veranderd, en nu, in de 21^e eeuw is het eigenlijk heel eenvoudig geworden om vrijheid, gelijkheid en broederschap op de juiste manier te begrijpen, namelijk door ze elk in een eigen gebied te plaatsen. Zo kunnen ze alle drie, elk in hun eigen gebied, werkelijkheid worden:
- vrijheid in het gebied waar mensen zich ontwikkelen (onderwijs, kunst, wetenschap, religie, gezondheidszorg e.d.);
- gelijkheid in het gebied waar mensen afspraken, regels en wetten formuleren;
- broederschap in het samen werken in de economie en het samen verdelen van wat in de economie wordt voortgebracht.

Met vrijheid, gelijkheid en broederschap is nog lang niet voldoende gebeurd!

Maar kijk eens naar de ernstige problemen met het milieu, de ongelijke verdeling van welvaart en alle problematiek die daarmee samenhangt, de ideologische onderdrukking in verschillende gebieden in de wereld en de politieke, militaire en economische spanningsvelden. Zij maken ons duidelijk dat er nog flink wat moet gebeuren voordat we kunnen zeggen dat de mensheid ‘vrij, gelijk en samen’ is.

Vanuit het perspectief van de drie idealen van de Franse Revolutie en de wijze waarop deze idealen naast elkaar in een eigen gebied centraal zouden moeten staan, is het relatief eenvoudig om vast te stellen hoe het in de drie gebieden waarin de drie idealen hun eigen plek zouden moeten hebben, gesteld is:
- de vrije ontwikkeling van de individuele mens is in veel gebieden géén werkelijkheid: mensen leven in sociale samenhangen waarin die individuele vrije ontwikkeling wordt belemmerd of tegengewerkt door politieke, religieuze of economische ideologie en waarin afwijken van de heersende ideologie niet wordt getolereerd;
- zowel in democratisch bestuurde landen als daarbuiten, is gelijkheid vaak geen werkelijkheid: nog steeds wordt over de hoofden van de mensen heen geregeerd zonder dat zij daar werkelijk in kunnen participeren;
- het ‘samen’ bestaat uit het samen delen van wat in samenwerking in de economie aan welvaart is geproduceerd. De schreeuwende ongelijkheid in de mondiale verdeling van welvaart laat zien hoe het met dit ideaal gesteld is.

Tussen begrijpen wat goed is en het goede realiseren… daartussen zit de werkelijkheid van het leven. Het is in díe werkelijkheid dat wij de stappen in de goede richting zullen moeten zetten.

Waar mensen zich in vrijheid kunnen ontwikkelen, zullen zij de talenten en vaardigheden ontplooien om de werkelijkheid waarin zij leven positief om te vormen.
Waar mensen in gelijkheid kunnen mee besluiten over alles dat hen raakt, ontstaan afspraken, regels en wetten die rechtvaardigheid dichterbij brengen.
Waar mensen niet alleen samen werken in de economie - zoals nu feitelijk ook gebeurt - maar de vruchten van die samenwerking ook samen delen, zal voor ieder mens op deze aarde een menswaardige bestaansbasis blijken te zijn.

Dat is de richting waarin ‘vrij, gelijk en samen’ wijzen. Het is de richting waarin veel mensen zich nu al bewegen.   

[Deze tekst verscheen in december 2014 op de website van de (niet meer bestaande) Summer Foundation]